در آن طاقت حجّ نداشته باشد يا پادشاهى كه منع او نموده باشد بايد كه بميرد بر يهوديّت يا نصرانيّت « 1 » . و اخبار در فضيلت حجّ و عمره بيش از آن است كه توان شمرد و در جاى خود با كيفيّت اعمال حجّ و عمره مذكور است . و امّا بيان سرّ اين دو آن است كه ميسّر نيست وصول به خداى عزّ وجلّ مگر به منزّه بودن از شهوتها و بازماندن از لذّتها و اكتفا به قدر ضرورت در آنها و در جميع حركات و سكنات « 2 » از براى خدا مجرّد بودن . و از براى اين بود كه در ملّتهاى سابق گوشه‌نشينان از مردم عزلت اختيار مىكردند و در سر كوه‌ها جا مىگرفتند و از مردم وحشت مىداشتند از براى آنكه به خدا انس بگيرند ، و ترك لذّتهاى نقد را مىنمودند و مشقّتهاى عظيم بر نفس خود وارد مىساختند از براى طمع در آخرت . و خداى عزّ وجلّ در قرآن مجيد مدح ايشان را كرده و فرموده : « وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغاءَ رِضْوانِ « 3 » اللَّهِ » « 4 » يعنى گوشه‌نشينى و عزلت و محنتها اختيار كرده بودند كه ما بر ايشان واجب نكرده بوديم ، بلكه ايشان از براى طلب رضاى خدا « 5 » مىكردند . و فرموده‌اند : « ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ » « 6 » يعنى اين به سبب آن بود كه بعضى از ايشان دانشمند و بعضى گوشه‌نشين بودند و از قبول حقّ تكبّر نمىنمودند . و چون آن طريقه « 7 » مندرس شد و مردمان اقبال كردند بر متابعت شهوتها و ترك تجرّد از براى عبادت نمودند « 8 » و در آن سستى ورزيدند خداى عزّ وجلّ حضرت

--> ( 1 ) . روضة الواعظين : 361 . ( 2 ) . a - وسكنات . ( 3 ) . رضوان / s m مَرضاة . ( 4 ) . حديد : 27 . ( 5 ) . خدا / s خداى . ( 6 ) . مائده : 82 . ( 7 ) . طريقه / a طريق . ( 8 ) . نمودند / a نمودن .